Wachmistrz Józef Łopianecki, bohater września 1939

 

   Po 30 latach poszukiwań dowiedziałem się jak zginął mój ojciec i doprowadziłem do tego, że jego nazwisko znalazło się na tablicy pamięci wraz z innymi żołnierzami, którzy polegli bohatersko walcząc z Niemcami w czasie II wojny światowej. A sam wróciłem na swoje miejsce rodzinne. Historia szczęśliwie dla mnie zatoczyła koło - mówi Zbigniew Łopianecki.
  Wracamy do historii poszukiwań Zbigniewa Łopianeckiego informacji o swoim ojcu. Kiedy wybuchła wojna wachmistrz Józef Łopianecki z 42 pułku piechoty w Białymstoku pojechał ze swoim zwiadem konnym na front. Nie wrócił do domu. Odtąd jego losy przez wiele lat były nieznane. - Mama dostawała różne informacje, że zginął w Katyniu, został zesłany na Syberię czy wreszcie, że wstąpił do armii Andersa - opowiada pan Zbigniew.
  Po wojnie trudno było prowadzić poszukiwania ze strachu przed UB. Komuniści traktowali żołnierzy z II RP jak wrogów Polski Ludowej. Maria Łopianecka ukrywała, że jej mąż był zawodowym wojskowym.
- W dokumentach podawaliśmy z bratem, że ojciec zginął na wojnie, ale był stolarzem - dodaje pan Zbigniew. - Byliśmy w bardzo trudnej sytuacji. Zostaliśmy wywłaszczeni z domu dziadka przy ul. Pokornej. Przyjechali jednego dnia, kazali się pakować. Dano nam pokój z kuchnią przy ul. Wesołej. O tym, żeby tam zabrać jakieś meble, nie było mowy, mama wzięła tylko stary kuferek, jeszcze carski, po swoim ojcu. Zapakowała w nim dokumenty i fotografie i schowała głęboko. Odkryłem to wszystko po jej śmierci. Dzięki temu miałem podstawy, by później dochodzić prawa do domu rodziców na Bojarach.

- Mama była bardzo dzielna. Podejmowała się różnych zajęć, aby utrzymać rodzinę i nas wykształcić. Sprzedawała odzież w hali targowej, pracowała w barze mlecznym przy ul. Kilińskiego, była bufetową na dworcu kolejowym, a na koniec w restauracji Białostockich Zakładów Gastronomicznych - wylicza pan Zbigniew. - Chodziliśmy na tajne komplety, więc mój brat Ryszard po wojnie od razu trafił do czwartej klasy, ja do drugiej klasy. Brat po podstawówce skończył Technikum Budowlane i rozpoczął studia w Politechnice Wrocławskiej.
  Ja w 1956 r. skończyłem I LO przy ul. Kościelnej i podjąłem studia na Politechnice Szczecińskiej. W Szczecinie mieszkałem dziesięć lat. Bardzo dobrze wspominam ten okres. Podczas studiów razem z kolegami organizowałem Studencką Spółdzielnię Pracy „Bratniak”, byłem wiceprzewodniczącym rady mieszkańców osiedla studenckiego przy ul. Bohaterów Warszawy. No i w Szczecinie podjąłem pracę w porcie i stoczni. Pływałem po całym świecie. Dobrze zarabiałem, pomagałem finansowo mamie.
  W Szczecinie poznałem też swoją przyszłą żonę Danutę, studentkę Pomorskiej Akademii Medycznej. W 1963 r. wzięliśmy ślub. Żona jednak nie chciała, abym pływał na statkach i w 1966 r. przyjechaliśmy do Białegostoku. Zresztą z Białegostoku miałem stypendium fundowane, musiałem je odrobić. Skończyłem Wydział Inżynieryjno-Ekonomicznyo Transportu Drogowego, od razu znalazłem pracę. Pracowałem w Urzędzie Wojewódzkim, potem wiele lat byłem zastępcą dyrektora do spraw technicznych PKS, budowałem dworzec.
  Działałem w różnych organizacjach, udzielałem się społecznie. Byłem radnym. Przez pamięć o ojcu związałem się z Kołem Byłych Żołnierzy 42 Pułku Piechoty im. gen. Henryka Dąbrowskiego i ich rodzinami. W 1993 r. wraz innymi członkami Koła wystąpiliśmy do władz miasta z inicjatywą odbudowy pomnika żołnierzy 42 pułku piechoty, który Sowieci zburzyli w 1940 r. 3 maja 1997 r. pomnik został odsłonięty na swoim dawnym miejscu w parku Konstytucji 3 maja w Zwierzyńcu. Z rąk ówczesnego prezydenta Krzysztofa Jurgiela otrzymałem dyplom uznania za patriotyczną postawę i działalność dla dobra ojczyzny. Bardzo cenię sobie to wyróżnienie.
  Cały czas myślałem o ojcu, jak zginął, gdzie spoczywa. Pod koniec lat 70. mama przekazała do Muzeum Wojska pamiątki po ojcu: mundur, pas i buty. Wraz z rodziną usiłowałem dojść prawdy o swoim ojcu. Pisałem do różnych instytucji, pytałem co się stało z Józefem Łopianeckim, starszym wachmistrzem 10 Pułku Ułanów Litewskich, który w sierpniu 1939 r. jako dowódca zwiadu konnego wraz z oddziałem opuścił Białystok i już nie powrócił. Przez wiele lat nie dostawałem żadnej odpowiedzi.
 
Dopiero w marcu 1995 r. otrzymałem pismo z Biura Informacji i Poszukiwań Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża, że w ewidencji strat wojennych znajduje się wachmistrz Łopianecki Józef. Otóż we wrześniu 1939 r. ułani w ramach 42 Pułku Piechoty wspierali i osłaniali mobilizację Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew”. Mój ojciec podczas walk w rejonie Ostrołęki został śmiertelnie postrzelony przez Niemców. Odnalazł go miejscowy rolnik Józef Pietras i pochował na swoim polu we wsi Jawory-Podmaście. 28 sierpnia 1958 r. ciała poległych żołnierzy w tym rejonie ekshumowano i złożono w mogile zbiorowej na cmentarzu wojskowym w Łomży.
  Mimo że ojciec miał przy sobie identyfikator żołnierski, o ekshumacji nie powiadomiono nikogo z rodziny. Sytuacja powtórzyła się w 1980 r., kiedy likwidowano cmentarz wojskowy. Ponadto z nieznanych nam powodów, pominięto nazwisko ojca na tablicy memoratywnej w Łomżyńskiej Dolinie Pamięci. Mieliśmy o to ogromny żal do władz Łomży - mówi pan Zbigniew. - Dopiero moje starania doprowadziły do tego, że mój ojciec Józef Łopianecki, bohater września 39 został należycie uhonorowany i znalazł godne miejsce wraz z innymi poległymi w czasie wojny żołnierzami.
 

Udało mi się też odzyskać dom na Bojarach przy ul. Poprzecznej 3, który kupił ojciec w 1936 r., a skąd uciekliśmy w 1940 r. w obawie przed wywózką na Syberię. Nigdy tam nie wróciliśmy. Po wojnie nie mogliśmy tam zamieszkać, dom znajdował się w zasobach Zarządu Mienia Komunalnego, kwaterowano tam różnych obcych ludzi, był zdewastowany, nie nadawał się do remontu. Pod koniec lat 90. rozebrałem go i postawiłem w tym miejscu nowy dom. I tak historia zatoczyła koło, szczęśliwie dla mnie - mówi pan Zbigniew.
- Mieszkam w swoim miejscu rodzinnym, a z zachowanych przez mamę zdjęć i pamiątek postanowiłem urządzić rodzinne muzeum.

Alicja Zielińska

 

Afera dewizowa z kratkami w tle

 

    Pod koniec 1929 r. w Stanach Zjednoczonych rozpoczął się ogólnoświatowy kryzys gospodarczy. Słabiej rozwinięta II Rzeczpospolita odczuła go bardzo dotkliwie. Załamało się rolnictwo, przemysł i rynek kapitałowy.
  Szybko topniały rezerwy złota w Banku Polskim, zaś dolary i funty na gwałt umykały z kraju. Wiosną 1935 r. prezydent Ignacy Mościcki podpisał rozporządzenie ograniczające wywóz dewiz. Na złamanie tego przepisu nie trzeba było długo czekać. Jeden z pierwszych przypadków zakazanych transferów (a może wcale pierwszy), który został osądzony, miał miejsce w Białymstoku. 
  Josel Glikfeld należał do zamożniejszych kupców białostockich i był właścicielem licznych nieruchomości w mieście. Dorobił się na handlu skórami. Interesy prowadził za pośrednictwem filii w Niemczech, zaś swoich przedstawicieli miał w różnych stronach świata, nawet w odległej Kalkucie. W Białymstoku, a także w pobliskich miasteczkach kontrolował cały przemysł garbarski.
  No i taki człowiek późną jesienią 1936 r. trafił przed oblicze Sądu Okręgowego przy ul. Mickiewicza 5.Proces Glikfelda rozpoczął się 24 listopada. Na sali sądowej zajętej przez ciekawską publiczność pojawił się starszy siwy jegomość pod eskortą policjantów. Powitali go tam jego dwaj obrońcy, panowie Firstenberg z Warszawy i miejscowy, znany adwokat Łaszuk.
  Ten ostatni, jeszcze przed odczytaniem aktu oskarżenia złożył formalny wniosek o odroczenie rozprawy. Powodem tego miało być niezapoznanie się ich klienta ze wszystkimi zgromadzonymi aktami w jego sprawie. Prokurator Jaśkiewicz zgłosił oczywiście sprzeciw. Po krótkiej naradzie Sąd oddalił wniosek obrony. Akt oskarżenia, liczący 28 stron, czytany był z namaszczeniem przez prawie półtorej godziny.
    Na zapytanie przewodniczącego Kieszczyńskiego, czy oskarżony przyznaje się do winy, Josel Glikfeld tylko kiwał głową i próbował dać do zrozumienia, że źle słyszy. W końcu jednak odezwał się i odmówił kategorycznie wszelkich odpowiedzi. W takiej sytuacji sędzia zarządził przesłuchanie powołanych w tej sprawie świadków.  Pierwsi zeznawali właściciele miejscowych garbarni, z którymi Glikfeld miał interesy.
  Ich kontrakty z oskarżonym sięgały dziesiątków tysięcy złotych. Niektórym zalegał na duże sumy. Następnie przyszła pora na pracowników spółki Glikfelda. Jeden z nich Józef Limoni opowiedział szczegółowo o robionych przez swojego pryncypała geszeftach i wysyłaniu pieniędzy za granicę. Przedstawiciel Glikfelda na Europę Rampel także wyjaśniał zawiłości rozliczeń finansowych z kontrahentami.
  Później przyszła pora na zeznania kierowników Wydziału Śledczego - komisarza Kontryma i asp. Stępkowskiego. Ten ostatni przedstawił przebieg rewizji w mieszkaniu Glikfelda i zajęcie wielu dokumentów, listów i pokaźnej gotówki. Wspomniał też o krewkiej żonie, która broniła dostępu do sejfu. 
   Teraz z kolei Sąd polecił biegłemu Kłosowskiemu odczytanie istotnych dla sprawy dokumentów i ich przetłumaczenie. Trwało to dosyć długo. Adwokat Firstenberg znowu poprosił o kilkudniową przerwę dla zapoznania się oskarżonego z dokumentami. Tym razem zwłoka została uznana za zasadną. Do 1 grudnia. 
    Proces Josela Glikfelda przed białostockim Sądem Okręgowym zakończył się 2 grudnia 1936 r. Zeznania świadków i ekspertów od prawa dewizowego były jednoznaczne. Kupiec wysyłał do Anglii swoich kurierów z paczkami dolarów. Prokurator zażądał surowej kary, dla przestrogi innych.
  Sąd Okręgowy skazał Glikfelda na 1,5 roku więzienia oraz 50 tys. zł grzywny. Łagodny wyrok motywowano zaawansowanym wiekiem winnego, złym stanem zdrowia i dotychczasową niekaralnością. Teraz do roboty miał się wziąć Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Włodzimierz Jarmolik

Dom Ludowy w Białymstoku. Historia niekończącej się budowy

   

   Dom Ludowy poświęcony również Marszałkowi, którego budowę na Plantach zainicjował jeszcze w 1933 r. wojewoda białostocki i zagorzały piłsudczyk Marian Zyndram-Kościałkowski, zaś prezydent miasta Seweryn Nowakowski wyznaczył termin zakończenia inwestycji na 11 listopada 1934 r., czyli Święto Niepodległości, był ciągle jeszcze nie gotowy. Powód prozaiczny - brak pieniędzy.
  Dzień ukończenia Domu - symbolu przeniesiono na listopad 1935 r. Nastąpiła kolejna obsuwa. W planach budowniczych pojawił się zatem rok 1936 i 19 marzec, dzień imienin Józefa Piłsudskiego. Termin ten znowu okazał się pobożnym życzeniem władz miasta.
  W lipcu Filip Echeński, sekretarz Komitetu Budowy Domu Ludowego, a jednocześnie kierownik Biblioteki Miejskiej, dał wywiad do prasy, w którym przedstawił aktualną sytuację na ślimaczącym się placu robót. Gmach w stanie surowym był już gotowy.
  Wzniesiono mury, sklepienia, galerię teatru, wszystkie ściany wewnętrzne. Brak było tylko tynków. Teraz przyszła pora na klatki schodowe, zakładanie centralnego ogrzewania, kanalizacji, elektryczności, urządzeń sceny i oczywiście pokrycia dachu.
  Roboty zatem było jeszcze dużo. No i te koszty. Dotychczas na budowę Domu Ludowego poszło ok. 250 tys. zł. Sam Komitet starał się jak mógł i zgromadził blisko 100 tys. zł ze składek ludności Białegostoku, darowizn i z zorganizowanych balów, zabaw i loterii. Magistrat wysupłał coś z 75 tys. ze swojej, oblężonej przez inne ekstraordynaryjne wydatki, kasy a kolejne 75 tys. zapewnił wojewódzki Fundusz Pracy na płace dla zatrudnionych przy budowie bezrobotnych.
  Potrzebnych było jednak jeszcze ok. 200 tys. zł, ażeby nastąpił upragniony finał. Echeński jeszcze raz odwołał się do ofiarności białostoczan. Nie tylko do „grubych ryb”, czyli przemysłowców i handlowych potentatów (byli oni coraz bardziej niechętni do jakiejkolwiek filantropii), ale i do zwykłych obywateli miasta. Prosił nawet o drobne datki. Krytykował plotki o tym, że budynek Domu Ludowego zalewa od piwnic woda, a na ścianach widać rysy i pęknięcia. Nazwał to zwykłym „austriackim gadaniem”. Powiedział: „zamiast rzucać kalumnie zajrzyjcie przez ogrodzenie, przypatrzcie się pracy i stanowi budowy, może ruszy was sumienie i rzucicie swój grosz na zakończenie Domu Ludowego”.
  Narady w gabinecie prezydenta Nowakowskiego i wicewojewody Zgrzebnioka nie miały końca. Na początku września ustalono, że 50 tys. zł wygospodaruje jeszcze Fundusz Pracy, zaś 150 tys. potrzebne na całkowite zakończenie robót trzeba będzie uzyskać w ramach długoterminowej pożyczki z Banku Gospodarstwa Krajowego. Gdyby doszła ona do skutku, wówczas pojawiłaby się kolejna data oddania Domu Ludowego do użytku - sierpień 1937 r.
  8 września do Białegostoku przybył z warszawskiej centrali BOK dyrektor Garbuzyński. Chciał osobiście zobaczyć na co daje pieniądze. Po niedokończonym gmachu oprowadzali go jego budowniczowie, inż. Seredyński i inż. Domejko. Był oczywiście i sekretarz Komitetu Budowy F. Echeński.
  Pożyczka ostatecznie została przyznana. Członkowie zarządu Miasta, a i Rady Miejskiej ciągle dowiadywali się o postępy robót. Zbliżała się jednak zima. Prace wykończeniowe trzeba było przenieść na następny rok. Ale i rok 1937 nie zakończył trwającej 4 lata budowlanej epopei.
  Dopiero w grudniu 1938 r. Dom Ludowy, już jako Teatr Miejski otworzył swoje podwoje dla białostoczan. Głosy o stały, polski teatr w mieście, rozlegające się od początku niepodległości Białegostoku, zostały wysłuchane.

Włodzimierz Jarmolik