Miał 17 lat i poszedł walczyć o Polskę

 

     Pani Danuta Dawdo w naszym Albumie wielokrotnie opowiadała o historii Białegostoku i dzieliła się swoimi bogatymi zbiorami fotografii sprzed lat. Tym razem przyniosła odpis  z Muzeum Wojska w Warszawie życiorysu ojca, potwierdzający   jego zasługi w  walce o niepodległość Polski.
  Zwróciła się z prośbą, by przypomnieć jego sylwetkę, bo zasługuje na pamięć, zwłaszcza w tych dniach, gdy obchodzimy wielkie Święto Polski.  – Mój ojciec Józef Franciszek Neuhüttler  urodził się 8 marca 1899 roku w Sosnowcu,  w rodzinie o wielkich tradycjach patriotycznych – zaczyna swoją opowieść pani Danuta.  – Ojciec jego Tomasz Ernest należał do organizacji polityczno-sportowej Sokół w Krakowie.
   Zmarł w 1909 roku pozostawiając schorowaną żonę oraz syna w wieku dziesięciu lat.  W 1916 roku młody Józef, mając niespełna 17 lat zgłosił się do biura werbunkowego Polskiej Organizacji Wojskowej w  Krakowie przy ul. Gołębiej. Ta tajna organizacja powstała w sierpniu 1914 roku w Warszawie z inicjatywy Józefa Piłsudskiego,  w wyniku połączenia działających w Królestwie Polskim w konspiracji Związku Walki Czynnej i grup Armii Polskiej, w celu walki z rosyjskim zaborcą. Dała początek Legionom. Józef Neuhüttler otrzymał w niej zadanie werbowania do wojska swoich kolegów i znajomych.  3 marca 1918 roku państwa centralne (Cesarstwo Niemieckie,  Austro-Węgry i  ich sojusznicy)  podpisały w Brześciu traktat pokojowy z bolszewicką Rosją.
   Polacy odebrali go jako kolejny rozbiór Polski. W wyniku zawartych tam  postanowień m.in. Chełms zczyzna i południowa część Podlasia zostały przekazane Ukrainie. Odpowiedzią na tę decyzję są protesty i demonstracje. W Krakowie wiele osób zostaje ciężko poturbowanych w starciach z jazdą węgierską. Józef Neuhüttler był także ranny,
przyłapany na zrywaniu orła austriackiego trafia  do aresztu. Po wyjściu na wolność podejmuje ze zdwojoną siłą działalność w POW. Przyjmuje pseudonim Bogdanowicz i pełni służbę konspiracyjną, wywiadowczą oraz łącznikową. Kiedy organizacja zostaje zdemaskowana, ucieka do Kongresówki i przez pewien czas ukrywa się w różnych miejscach. Gdy nadarza się sprzyjający moment, 6 listopada 1918 roku wraca do Krakowa.
  Melduje się w nowo sformułowanym pułku jazdy w Rakowicach. Przydzielony do Pierwszego  Pułku Ułanów, 15 listopada wyjeżdża na front. Pod dowództwem rotmistrza Jabłońskiego bierze udział we wszystkich bitwach od zdobycia Przemyśla aż po Lwów.
  Pod Lubieniem koło Lwowa jako meldunkowy sztab u gen. Zielińskiego zostaje ciężko ranny. Wydobyto go spod konia ze zgruchotaną nogą. Po zakończeniu działań wojennych formacja wojskowa, której był członkiem Józef   Neuhüttler, weszła w skład 11 pułku Ułanów Legionowych pod patronatem Edwarda Rydza-Śmigłego, a on sam przez kilka następnych lat po odejściu z pułku pracował jako zarządca majątku gen. Wieniawy Długoszowskiego w Bobowej koło Krakowa. Ukończył w tym czasie szkołę rolniczą, ale późniejsze życie zawodowe związał jednak z fotografią. W 1931 roku Józef  Neuhüttler przyjechał do Białegostoku i otworzył zakład Foto Film przy Rynku Kościuszki 13. Szybko zdobył uznanie w mieście. Był pierwszym fotografem, który robił zdjęcia w ruchu.
  Po śmierci marszałka Piłsudskiego 12 maja 1935 roku, jako legionista uzyskał zezwolenie naczelnych władz  wojskowych na wykonywanie zdjęć konduktu pogrzebowego z Warszawy do Krakowa na Wawel.  –  Starał się o to, bo chciał oddać hołd  Marszałkowi i towa- rzyszyć  w jego ostatniej drodze. Wcześniejszy jego życiorys miał zapewne duże znaczenie przy uzyskaniu pozwolenia - podkreśla pani Danuta. –Dzięki temu  mógł być w samym centrum uroczystości. Pamiętam w naszym dom u rodzinnym takie zdjęcie, jak tatuś samotnie klęczy przy trumnie Marszałka. Fotografie z pogrzebu ukazały się w gazetach. Szczególnie wymowna jest zrobiona w zbliżeniu fotografia trumny z Józefem Piłsudskim  leżącym za szklaną taflą. Na dole zdjęcia w gazecie wyraźny jest napis Foto-Film Białystok i nazwisko ojca.Józef  Piłsudski był dla niego największym autorytetem – podkreśla pani Danuta. 
  Wychowywał mnie i moje dwie siostry w miłości i szacunku do Marszałka. W pierwszą rocznicę śmierci pojechaliśmy na cmentarz na Rossie do Wilna, gdzie jest grób Matki i serca Marszałka. Z  dziecinnych lat pamiętam, jak ojciec uczył nas pieśni legionowych i powstańczych. Miał piękny głos, był tenorem, uwielbiał śpiewać. Rano, gdy wstawałyśmy, tatuś śpiewał Kiedy ranne wstają zorze, na Boże Narodzenie – kolędy, najbardziej lubił Bóg się rodzi. Legionista, piłsudczyk Józef Franciszek Neuhüttler zapisał piękną kartę w czasie II wojny światowej także w dziejach Białegostoku.
  Działał w konspiracji i wysyłał paczki dla więźniów w Auschwitz. – W okresie okupacji niemieckiej w latach 1941 – 1944 ze względu na niemiecko brzmiące nazwisko tatuś był namawiany do podpisania listy volksdeutscha – mówi pani Danuta. - To był dla niego wielki cios. Był przecież Polakiem z krwi i kości, walczył o niepodległą Polskę.  Początkowo tłumaczył, że nie posiada dokumentów potwierdzających rodowód, znajdują się one  w Krakowie. Kiedy władze niemieckie zorientowały się, że nie ma zamiaru na spełnienie ich propozycji, nakazali zamknięcie zakładu fotograficznego w centrum miasta, a pozwolili jedynie na prowadzenie zakładu w Starosielcach. Po pewnym czasie wszyscy białostoccy fotografowie zostali przymusowo zatrudnieni w niem ieckim zakładzie fotograficznym Foto-Müller.
   Wykonywano tam zdjęcia do dowodów osobistych wydawanych przez władze policyjne Polakom.  – W tym zakładzie fotograficznym ja również  pracowałam przymusowo, po ukończeniu 14 roku życia – opowiada Danuta Dawdo
  Tatuś  zaś, będąc tam zatrudnionym, nawiązał kontakt z AK i pomagał w wyrabianiu fałszywych dowodów osobistych dla osób ukrywających się przed okupantem. Na umówione hasło wykonywał swoim własnym aparatem zdjęcia z odpowiednim numerem. Dzięki temu pomógł wielu osobom. 
  Józef   Neuh üttler zmarł 23 kwietnia 1960 roku. Zachowało się po nim wiele zdjęć dawnego Białegostoku, ale także prywatne, w tym jakże cenne dziś jego własne  z bohaterskiej młodości. Pani Danuta pokazuje zdjęcie ojca w mundurze galowym 11 Pułku Ułanów Legionowych. Miał kolor chabrowy. Niestety mundur się nie zachował. – Kiedy w 1939 roku przyszli Sowieci, mamusia pocięła go i spaliła. Szablę  wrzuciła do studni, a pistolet do podwórkowej ubikacji. Bała się. Życie było ważniejsze – wzdycha pani Danuta. – Gdyby NKWD trafiło na te pamiątki, zesłano by nas na Syberię. Jestem dumna ze swego ojca, z  jego bohaterskich dokonań w walce o niepodległość Polski.
  Ze względu na pamięć o nim uczestniczę w uroczystościach patriot ycznych.  Byłam niedawno na spotkaniu z uczniami w Liceum nr 8. Pokazałam  zdjęcie tatusia w mund urze legionisty. Kiedy powiedziałam, że wstępując do wojska,  miał niespełna 17 lat, widziałam jakie wrażenie to na nich zrobiło.


Alicja Zielińska 

Słoboda była wsią

 

    Na Pogodnej były łąki, Wiejską pastuch gonił krowy okolicznych gospodarzy. Uprawiano pola, przez wiele lat po wojnie ta część miasta miała wiejski charakter - wspomina pan Lech Jaroszewicz. Zwraca uwagę, że jej prawidłowa nazwa brzmi Słoboda, a nie Swoboda, jak widnieje na niektórych mapach.
  Ławeczki stały przy domach. Od wiosny do późnej jesieni gospodarze siadali tam i omawiali najważniejsze sprawy, co w kraju, co w mieście się wydarzyło. Bardziej mężczyźni, wiadomo bardziej skłonni do politykowania, kobiety zajęte były przeważnie obowiązkami w domu. Urodziłem się w 1937 roku - opowiada pan Lech Jaroszewicz, pamiętam to. Zwyczaje były rodem ze wsi, ale też i Słoboda miała wiejskie korzenie.
  Szarą eminencją w mieście był Napoleon Cydzik Słoboda powstała pod koniec XVII wieku, między obecnymi ulicami Pogodną a Świerkową. A wówczas znajdowała się pod lasem należącym do hetmana Branickiego. Miejscowość była nieduża, liczyła około 11 - 12 domów. Mieszkańcy prawdopodobnie byli zwolnieni z podatków - stąd nazwa swoboda, słoboda.
  Do Białegostoku została włączona po odzyskaniu niepodległości, kiedy decyzją Sejmu rozszerzono granice i z dniem 10 maja 1919 roku powstał Wielki Białystok o obszarze około 42 km2. W jego obrębie, obok Słobody znalazły się: Antoniuk, Białostoczek, Dojlidy, Ścianka, Dzięsięciny, Marczuk, Horodniany, Ogrodniki, Pieczurki, Skorupy, wieś Starosielce, Wygoda, Zacisze, Zwierzyniec - Letnisko.
  Na mocy ustawy sejmowej z 2 sierpnia 1919 roku Białystok awansował na stolicę nowo utworzonego województwa białostockiego. Po drugiej wojnie światowej na Słobodzie było około 50 domów, w każdym do kilkunastu mieszkańców, bo rodziny były wielodzietne - wspomina pan Lech Jaroszewicz. - Znali się wszyscy z tych ławeczek, codziennie się spotykali, jak w rodzinie żyli, każdy każdemu się kłaniał, ja tam nigdy nie słyszałem kłótni.
   Ulica była brukowana, jednopasmówka, szerokości najwyżej sześć metrów. Nie to co dzisiaj, chodniki wprawdzie z dwóch stron, ale wąskie, gdzieś metr pięćdziesiąt. Tu gdzie teraz są akademiki i budynki Politechniki, czy na Świerkowej, gdzie jest Uniwersytet, to wszędzie były pola uprawne, ciągnęły się do Pułaskiego.
  Pamiętam, że po obu stronach Wiejskiej ludzie mieli gospodarstwa, i to całkiem spore, nie jakieś tam ogródki przydomowe. A jak pola, to i stodoły, zabudowania gospodarcze. Każdy gospodarz trzymał jedną albo i dwie krowy, gnano je ulicą Wiejską na łąki.
   Przy Pogodnej, tam gdzie jest piekarnia, ciągnęły się łąki, koło Bażantarni tak samo. Pamiętam pastuch codziennie po przygnaniu krów do obór, zachodził do kolejnego domu na kolację. To był specjalnie wynajęty człowiek, obsługiwał kilka gospodarstw. Nie było skupu mleka, gospodarze mieli je na swoje potrzeby, ludzie z miasta chętnie przyjeżdżali po świeże mleko, kupowali masło, sery bezpośrednio od właścicieli.
  Spokojnie i miło się żyło, bez tej gonitwy, jak teraz, bez pośpiechu. Uczyliśmy na Mazowieckiej. Znajdowały się tam dwie szkoły, jedna obok drugiej: nr 11 i nr 6 - miały wspólne boisko. To były dzielnicowe szkoły, dla tego rejonu, bo sporo młodzieży było, po kilkoro dzieci w domu. Szkoły były jeszcze przedwojenne, z tym że budynek jedenastki otynkowany, a szóstki nie. Chodziliśmy na piechotę, autobusy po wojnie nie jeździły.
  Odległość dwa kilometry, co to było, zimą jeździliśmy na łyżwach. Krajobraz zmienił się radykalnie, jak zaczęły powstawać bloki, miasto wywłaszczyło tereny pod akademiki, poszerzono ulice. Ten wielki boom budowlany ruszył na początku lat 70., nie było dyskusji, wywłaszczano i już, chociaż płacono niewielkie pieniądze. A jak zabrali pola, to ludzie już sami starali się o mieszkania spółdzielcze, wiadomo w bloku wygoda, nie trzeba w piecach palić. Zresztą każdy zdawał sobie sprawę, że prędzej czy później państwo i tak wszystko przejmie. Machano więc ręką, jak ziemi już nie ma, to co tu siedzieć.
  Domy przez jakiś czas jeszcze stały, ale niebawem zaczęto je wyburzać. Ja się wyprowadziłem ze Słobody w 1977 r. na osiedle Piaski, do bloku. I tak po kolei domy rozbierano, a teren przejmowała spółdzielnia mieszkaniowa, jeszcze niektóre stały do lat 80.
   Teraz zostały tam może ze dwa domy. Dużo się zmieniło przez te lata, wypiękniała ta część miasta, ale ja wspominam z sentymentem tamte lata. Jak przejeżdżam tamtędy, to zawsze myślę, jak niegdyś żyliśmy na tej naszej Słobodzie.

Alicja Zielińska

Pasaż Warnholca– najstarsza galeria handlowa w Białymstoku

   Dziś odpoczniemy od Placu Bazarnego i tworzącej jego pierzeje zabudowy uwiecznionej w 1897 r. przez Józefa Sołowiej- czyka na fotografiach włączonych do albumu „Widoki miasta Białegostoku”.
  W przeszłość Białegostoku zabierze nas prosty i najmniej spodziewany przedmiot – łyżka do butów, którą niedawno kupił białostocki kolekcjoner, Mieczysław Marczak. Nie byłoby w niej nic niezwykłego, gdyby nie informacja wygrawerowana na jej odwrocie.
  Jest to zapisana w języku rosyjskim winieta firmy „Magazyn obuwia S. N. Nowik”, która mieściła się w Białymstoku w tzw. „Pasażu”.
   Właściciel zadał pytanie o wyjaśnienie tych informacji za pośrednictwem portalu społecznościowego, pytało mnie o to także kilka innych osób. Pomyślałem więc, że dzisiejszy tekst poświęcę właśnie historii Nowika i jego sklepu, z wyposażenia którego pochodziła łyżka do butów, opowiem także o tajemniczym „Pasażu”. Nie ma wątpliwości, że ły żka z rosyjskoj ęzycznym napisem pochodzi sprzed I wojny światowej.
  Aby dowiedzieć się  więcej o właścicielu i jego sklepie zajrzałem do pochodzących sprzed 1915 r. ksiąg adresowych. Wśród reklam białostockich przedsiębiorców opublikowanych w tzw. kalendarzu podręcznym na 1913 r. udało się odszukać afisz składu S. Nowika, w którym klienci mogli kupić „eleganckie i trwałe obuwie”. Jednocześnie odnotowano w nim bardziej precyzyjny adres firmy – działała ona przy ul. Tykockiej w domu Warnholca.
 

   Kolejna księga adresowa „Fabryczny Białystok” z 1914 r. również odnotowuje sklep obuwniczy S. N. Nowika dodając, że mieścił się on przy  wspomnianej ulicy, ale w „Pasażu Warnholca”.
  Tym samym wiemy już, że dom Warnoholca przy ul. Tykockiej jest odnotowanym na łyżce „Pasażem”.  Zanim skupimy się na adresie, zacznijmy od personaliów właściciela. Żeby je poznać trzeba było w pierwszej kolejności przejrzeć cudem zachowaną księgę świadectw przemysłowych, wykupionych przez białostockich przedsiębiorców w grudniu 1914 r.
  W dniu 29 grudnia, pod nr 579, odnotowano Sendera Hirsza Noskowicza Nowika, właściciela składu obuwia, co jednoznacznie identyfikuje naszego bohatera. Zresztą wiadomo, że działał on nadal po 1919 r., a w rejestrze handlowym Sądu Okręgowego w Białymstoku znajdujemy wpisaną w 1922 r. firmę „Pracownia i sprzedaż obuwia Sender Nowik”. Niestety na jego temat mamy niewiele informacji.
  Nie miał on nic wspólnego ze  znaną białostocką rodziną fabrykancką Nowików. Jego ojcem był Nosko Nowik, ale w księgach metrykalnych miejscowej  gminy żydowskiej nie ma żadnych dokumentów związanych z jego osobą. Po raz pierwszy w Białymstoku został odnotowany w 1912 r., gdy został wciągnięty na listę uprawnionych do głosowania w wyborach do Dumy. Nowik działał nadal w okresie międzywojennym wynajmując lokal handlowy u Warnholca.
  W 1922 r. „Dziennik Białostocki” donosił o tym, że pani Nowik (a więc Sender był żonaty) sprzedała parę „pantofli prunelowych” Annie Maranc. Wyroby zakładu Nowików okazały się trefne i w momencie pierwszego wdziewania pękły, dlatego też redakcja zachęcała do wystrzegania się od zakupów w tej firmie.
  Notka prasowa nie zaszkodziła reputacji przedsiębiorstwa, które działało jeszcze w 1935 r. i zapewne przetrwało do II wojny światowej. Od momentu założenia niedługo przed 1913 r. do 1939 r. firma Sendera Nowika działała we wspomnianym „Pasażu” położony przy ul. Tykockiej w domu Warnholca, który w okresie międzywojennym przyporządkowany był do ul. Lipowej 6 (a więc na odcinku między dzisiejszymi ulicami Spółdzielczą i I. Malmeda).
  Myślę, że wielu pasjonatów białostockiej historii zna ten adres oraz nie jeden raz spotkali się z Pasażem Warnholca. Wypadnie więc powiedzieć także kilka zdań także o właścicielu domu, w którym pracował Nowik.  Wiadomo, że Warnholc urodził się ok. 1859 r., a do Białegostoku sprowadził się przed 1897 r. i został odnotowany jako właściciel sklepu z instrumentami muzycznymi, działającego w domu Halperna przy ul. Tykockiej.
  Była to ta sama nieruchomość, którą na początku 1911 r. Warnholc odkupił od Halp erna. Przypuszczalnie już Halpern urządził w tym miejscu pasaż handlowy, ale białos toczanie przed II wojną światową kojarzyli go głównie z Warnholcem.
 

Były to dwie piętrowe kamienice ustawione od strony ul. Lipowej i od strony ul. Żydowskiej (dziś ul. dr I. Białówny), posiadające oficyny boczne tworzące charakterystyczną studnię, która została przez właściciela przykryta przeszklonym dachem. Wewnątrz zlokalizowano szereg lokali handlowo-usługowych, wynajmowanych do II wojny światowej przez przedsiębiorców.
  Była to lokalizacja prestiżowa, doskonale znana białostoczanom, o czym świadczą nie tylko sklepy oferujące wyroby o podwyższonym standardzie, ale także liczne wystawy prac miejscowych artystów, dziś uznawanych za wybitnych twórców. Rejestr handlowy wymienia także sprzedaż konfekcji damskiej Stanisława Bekisza, sprzedaż zabawek Nauma Menachowskiego, dom handlowy Bronisława Perłowskiego, sklep dodatków szewskich Stanisława Tugieman a, sprzedaż galanterii Rochli Stołow i wiele innych.
  Warnholc zmarł w wieku 78 lat, ale w tragicznych okolicznościach – zasłabł stojąc na  balkonie w swoim mieszkaniu od stron y ul. Żydowskiej i spadł na chodnik z drugiego piętra. Jak pisano w „Dzienniku Białostockim”, „tragicznie zmarły cieszył się w mieście popularnością, był ogólnie ceniony i poważany”.

Wiesław Wróbel
Biblioteka Uniwersytecka w  Białymstoku