Ul.Św. Rocha 27. Dom rodziny Kucharskich

   Dom przy ul. św. Rocha 27 to ostatni zachowany budynek z ciągu nieruchomości, które znajdowały się przy tej ulicy do 1939 r. i sięgały aż do granicy terenu kolejowego. Dziś zabudowa ulicy urywa się w tym miejscu, ale przed II wojną światową stały tu jeszcze domy pod nr 29, 31 i 33. Ich teren zajmuje dziś ulica Bohaterów Monte Cassino oraz Centrum Handlowe „Central Park”.
  Dom pod nr 27 to wzniesiony z cegły sporych rozmiarów parterowy budynek z mieszkalnym poddaszem, który - podobnie jak sąsiednie adresy - współcześnie ma funkcje handlowe, ale przez większość swoich dziejów był po prostu budynkiem mieszkalnym. Jego historia związana jest ze znaną w Białymstoku rodziną Kucharskich.
  Początki omawianej dziś posesji są nieuchwytne w źródłach historycznych. Na mapie gminy białostoczańskiej z 1864 r., na której po raz pierwszy odnotowano istnienie działek wzdłuż ul. św. Rocha, posesje 25 i 27 są połączone w jedną nieruchomość, ale momentu ich rozdzielenia oraz pierwszych właścicieli nie udało się ustalić. Pojawiła się ona dopiero w 1881 r. i stanowiła wówczas własność Kaspra Rymińskiego.
  Podobnie jak sąsiedzi Rymiński także był gospodarzem ze wsi Białostoczek. Mieszkał tam już jego dziad Stefan i ojciec Michał. Michał Rymiński z żoną Antoniną Jakubowską miał czworo dzieci, z których wieku dorosłego dożył jedynie urodzony w 1815 r. Kasper. W 1847 r. wstąpił on w związek małżeński z Wiktorią Bażyńską. Rymińscy w latach 1848-1867 doczekali się aż ośmiorga potomków, z których - w kontekście historii domu przy ul. św. Rocha 27 - szczególnie będzie nas interesować urodzona w 1858 r. Marianna.
  Notabene, jej starszy o dwa lata brat, Józef Rymiński, to postać dobrze znana w Białymstoku przełomu XIX i XX w. Przez kilka kadencji był radnym miejskim, a od 1892 do 1900 r. zasiadał jako członek w Zarządzie Miasta. Jego żoną była wywodząca się z Warszawy Julianna Wiśniewska, siostra Władysława Stanisława Kostki, wiceprezydenta miasta.
  Marianna Rymińska w 1880 r. poślubiła Jana Kucharskiego (młodszego), urodzonego w 1852 r. syna Jana i Marceli z Dąbrowskich. Kucharski znany jest przede wszystkim jako właściciel działającej od 1848/1850 r. fabryki kafli piecowych przy ul. Grunwaldzkiej. Rok po ślubie i rok po otrzymaniu gruntów na własność (dopiero w 1880 r. chłopi wsi Białostoczek zdołali wykupić ziemie nadane im w wyniku uwłaszczenia), Kasper Rymiński podarował swej córce Mariannie prawa własności do gruntu przy ul. św. Rocha 27. Tu małżonkowie niedługo później zbudowali swój dom (trudno jednak powiedzieć, czy ten sam, jaki zachował się do dziś), w którym mieszkali na pewno w 1883 r. Tu też przyszły na świat ich dzieci: Zofia (ur. i zm. 1882), Bolesław (ur. 1883), Sylwester (ur. 1886), Władysław (ur. 1888), Maria (ur. 1891), Józef (ur. 1893) i Zygmunt (ur. 1899). W 1885 r. Marianna odsprzedała mężowi prawa własności do posesji przy ul. św. Rocha 27.
  Warto wspomnieć, że Jan Kucharski (młodszy), jako najstarszy syn przejął po ojcu przedsiębiorstwo produkcji kafli i przyczynił się do jego znacznego rozszerzenia, wykupując w latach 1885-1894 posesje przy ul. Grunwaldzkiej 41, gdzie zakład działał do II wojny światowej. Jeszcze w latach 90. XIX w. Jan i Marianna z dziećmi mieszkali przy ul. św. Rocha, ale już na początku XX w. zbudowali nowy dom przy ul. Gruwaldzkiej 32. Tam też przeprowadzili się po 1900 r., dom przy ul. św. Rocha przeznaczając pod wynajem. W 1913 r. mieszkał tu Szymon Michałow, nauczyciel w męskim gimnazjum Piotra Aleksandrowa.
  Właściciel domu przy ul. św. Rocha 27, Jan Kucharski zajmował się głównie prowadzeniem zakładu kaflarskiego. Ponadto przed I wojną światową kilkakrotnie zasiadał w radzie miejskiej, uczestniczył w pracach Miejskiego Urzędu Podatku od Nieruchomości oraz był członkiem Towarzystwa Wzajemnych Ubezpieczeń od Ognia. Maria z Rymińskich zmarła w 1914 r., natomiast Jan Kucharski w 1929 r. i został pochowany obok żony.
  Rok wcześniej przekazał prawa własnościowe do majątków przy ul. Grunwaldzkiej 32 i 41 oraz prowadzenie rodzinnego przedsiębiorstwa synom Józefowi, Zygmuntowi i Sylwestrowi, natomiast Władysławowi i córce Marii (od 1920 r. zamężnej z Hugonem Czarkowskim) podarował prawa własności do nieruchomości przy ul. św. Rocha 27. Do 1939 r. w omawianym domu mieszkał syn Jana i Marii, Władysław Kucharski. W 1919 r. był on członkiem Tymczasowego Komitetu Miejskiego, później zaś znalazł zatrudnienie w magistrackiej Głównej Buchalterii na stanowisku starszego księgowego. Był żonaty z Kamilą z domu Zatorską. Zmarł w 1983 r.
  Oprócz Władysława Kucharskiego w 1932 r. przy ul. św. Rocha 27 mieszkał Wojciech Pabijan, radca skarbowy w miejscowej Izbie Skarbowej.

Wiesław Wróbel, Biblioteka Uniwersytecka w Białymstoku
https://plus.poranny.pl/album-bialostocki/a/album-bialostocki-sw-rocha-27-dom-rodziny-kucharskich,12998174

Szczury w mieście

   

   Jeśli czegoś w przedwojennym Białymstoku było za dużo, to na pewno myszy i szczurów. Zwłaszcza te ostatnie stanowiły koszmarną plagę. Żywiciele równie uciążliwych pcheł. Źródło chorób zakaźnych. Jakże miały się nie plenić, kiedy rynsztokami Chanajek, Piasków, Skorup i innych śródmiejskich i przedmiejskich rejonów płynęły życiodajne pomyje. Na każdym białostockim podwórku przy drewniakach i kamienicach znajdowały się niedbale zamknięte śmietniki, pełne odpadków. A i pobliskie komórki oraz chlewiki też miały czym pokarmić zachłanne gryzonie. Był to zresztą problem ogólnopolski. Walczono z nim wykładaniem trutek w newralgicznych miejscach. Jesienią 1936 r. po raz kolejny podjęto totalne odszczurzanie Białegostoku.
  25 października na słupach pojawiły się obwieszczenia w sprawie walki ze szczurami. Magistrat domagał się, aby w ciągu dwóch tygodni właściciele domów, sklepów i innych obiektów użytkowych dokonali gruntownych porządków na swoich posesjach. Posprzątali je, usunęli i nieczystości. Przygotowali teren na wyłożenie trucizny. Koncesję trutki o nazwie „Ratopax” otrzymał uprzywilejowany w takich przypadkach Związek Inwalidów Wojennych. Wyznaczonych zostało 5 punktów dystrybucji. M.in. w halach targowych na Rybnym i Starym Rynku, a także w biurze Funduszu Pracy przy ul. Piłsudskiego. Zgodnie z obwieszczeniem „trutki miały być wyłożone jednocześnie 12 listopada i pozostawać przez 3 dni. Zużyte zastępować świeżymi”. Tym, którzy nie zastosowaliby się do tych rygorów grożono karami administracyjnymi.
  Mieszkańcy Białegostoku na akcję władz miasta patrzyli raczej sceptycznie. W gazetach pojawiły się listy od czytelników. Przypominano skutki odszczurzania z poprzednich lat. Były one minimalne, zaś koszty kupowanego preparatu całkiem spore. Np. w 1930 r. białostoczanie zapłacili łącznie 17 tys. złotych, natomiast oficjalne meldunki mówiły o otruciu się tylko 110 szczurów i 9 (!) myszy na 6 tys. posesjach. Efekt zaiste warty zachodu.
 

Rozległy się głosy krytykujące moc sprawczą „Ratopaxu”, kosztującego 25 zł za 1 kg. Podsuwano inne firmy -„Mortidor” czy pastę Zakrzewskiego. Może nie specjalnie lepsze, ale przynajmniej tańsze. Wicewojewoda Piotrowski nadzorujący odszczurzanie w całym województwie przyjął w tej sprawie delegację właścicieli domów. Protestowali oni przeciwko monopolowi Związku Inwalidów. Dopatrywali się kumoterstwa. Ostatecznie wydane zostało zezwolenie na kupowanie innych trutek. „Ratopax” zaczęto zwracać i odbierać pieniądze.
  Sprawą odszczurzania bardzo poważnie interesowała się Rada Miejska. Pojawiały się coraz oryginalniejsze pomysły. Ponieważ trucizna zawodziła, a i koty nie zdawały egzaminu, padła propozycja podatku od leniwych kotów. Jeden z wybitnych ojców miasta (prasa przemilczała jednak litościwie jego nazwisko) zaproponował polowanie na szczury bezrobotnym. Za dostarczenie jednego egzemplarza wynagrodzenie wynosiłoby 20 gr. Mogło to dać według szacunków pomysłodawcy 50 tys. usuniętych gryzoni rocznie. Koszt zaś wyniósłby tylko 10 tys. złotych. Poza tym magistrat mógł zatrudnić dodatkowo kilku bezrobotnych umysłowych przy przyjmowaniu i księgowaniu trofeów bezrobotnych kolegów fizycznych. Ponoć sam pan prezydent Seweryn Nowakowski żywo zainteresował się tym pomysłem.
  Chociaż akcja odszczurzania odbyła się w przewidzianym terminie, magistracki dozór sanitarny skrupulatnie kontrolował jej przebieg, sukcesu znowu nie odniosła. Pojawiły się za to nowe złośliwości, że zabrakło szczurołapa z Hameln, zaś od „Ratopaxu zginęły tylko te szczury, które... pękły ze śmiechu.

Włodzimierz Jarmolik

Na rogu knajpka albo sklep z gorzałką

 

    W przedwojennym Białymstoku, tak samo zresztą jak i dzisiaj, o wielu sprawach decydowała ... wódka. Pito tęgo. Za kołnierz nie wylewali ówcześni biznesmeni, alkoholizowali się wojskowi i dziennikarze, nie dziwił widok podchmielonych kolejarzy i tragarzy, nie mówiąc o szewcach. Policja co i rusz wypisywała mandaty pijanym dorożkarzom. W butelce z czerwoną nalepką smutki topili bezrobotni. Pod wpływem alkoholu wybuchały awantury rodzinne, uliczne rozróby, popełniano samobójstwa, a nawet morderstwa. Napitkami wysokoprocentowymi interesował się rzecz jasna także światek przestępczy. Zarówno w celach konsumpcyjnych, jak też w formie złodziejskiego łupu. Paserów na ten towar w całym mieście było pełno.
  W Dzienniku Białostockim z sierpnia 1923 r. pojawił się list rozsierdzonego czytelnika z Antoniuka: „Antoniuk za czasów carskich utrzymywał cały szereg sklepów z napojami alkoholowymi. Pijacką tradycję utrzymuje do dziś. Piwiarnie i sklepy sprzedają wódkę więcej niż przed wojną. Młodzież zalewa się tworząc zbójeckie bandy. Uzbrojeni w noże i broń palną sieją postrach wśród przechodniów”. Podobną opinię można było wydać w tym czasie i o innych dzielnicach Białegostoku, zwłaszcza Piaskach, Skorupach, Marczuku czy Wygodzie. Może tylko śródmieście pokazywało nieco bardziej pod tym względem cywilizowaną twarz. Choć bez przesady.
  Na ulicy Lipowej, Rynku Kościuszki, Sienkiewicza i w najbliższym sąsiedztwie lokowało się wiele sklepów monopolowych. W tak szacownych firmach, jak B-cia Głowińscy (Rynek Kościuszki 9) czy skład wódek i win Jakuba Lifszyca (Rynek Kościuszki 11), chełpiący się datą założenia – 1864 r., można było znaleźć trunki najprzedniejszych gatunków. Królowały koniaki, likiery i mocne miody. Na półkach stały wódki i nalewki znanej marki Baczewskiego – starki, żytniówki, jarzębiaki czy dereniówki z tarniówkami. To było dla koneserów. A białostoccy złodzieje? Oni zaopatrywali się raczej gdzie indziej. Włamywali się nocą do sklepów monopolowych przy mniej eksponowanych ulicach. Lista takich skoków w całym okresie międzywojennym była długa.
  Sylwester 1922 r. Dobra okazja dla miłośników trunków. Białostoczanie bawili się w domach i lokalach. A w tym czasie do składu wódek Róży Pianko przy ul. Suraskiej 11 dobrali się złodzieje. Zniknęło 300 flaszek likieru o wartości 0,5 mln marek. Równocześnie inna ekipa chanajkowskich włamywaczy trafiła do magazynu Franciszka Wytyckiego (Legionowa 34). Strata kupca wyniosła 1 mln marek, ubyło mu bowiem 600 butelek wódki.
 

Z kolei w lutym 1927 r. Urząd Śledczy przy Warszawskiej został powiadomiony o dużej kradzieży w sklepie monopolowym przy ul. Mazowieckiej. Właściciel Zygmunt Krajerski wyliczał uszczerbek – 60 butelek żytniej gatunkowej, 100 butelek wódki zwyczajnej i... 3 zł gotówki. Szybko jednak okazało się, że napad był zwyczajnym kitem. Krajerski miał natarczywych wierzycieli i w ten sposób chciał pokryć swoje długi.
  Natomiast latem 1928 r. miało miejsce włamanie do popularnej restauracji Łącz przy Rynku Kościuszki 3. Zniknęło wiele flaszek co droższych alkoholi. Jak przypuszczali śledczy, jeden z wieczornych klientów ukrył się w lokalu, a w nocy wpuścił swoich kamratów dla dokończenia konsumpcji.
  Złodzieje wódki niekiedy wpadali. Pod koniec grudnia 1931 r. przytrafiło się to braciom Popławskim. W sprytny sposób okradli sklep monopolowy przy ul. Mickiewicza, ale pozostawili w środku wyraźne ślady swojej działalności. Policja poszła za nimi, no i starszy z braci – Jan trafił na rok za kratki.
  Złodziejska brać z przedwojennych zaułków miasta nie mogła żyć bez wódki, ale jeszcze bardziej bez papierosów.

Włodzimierz Jarmolik